Jona's kritiek in Gods licht

Lezen:

-          Jona 3 en 4

-          Zondag 40 van de Catechismus

“Pleeg geen moord” is een duidelijker gebod dan “gij zult niet doden”. Want God gaf zelf vaak genoeg opdracht om te doden. Moord is op persoonlijke grond, met verkeerde motieven. In zondag 40 wordt ook de oorsprong van moord genoemd als zonde: jaloezie, haat, toorn en wraakzucht.

Het is dus een actueel gebod! Het gaat over ons eigen hart. Hoe kijken we naar anderen en naar onszelf? We gaan daarvoor naar Jona.

Jona kreeg een opdracht van God: ga naar Nineve en vertel ze dat de stad verwoest zal worden. Hij reist richting Tarsis. Het verhaal is bekend.

Jona kwam uit het noordelijke deel van het 10-stammenrijk van Israël. Hij moet naar de Assyriërs. Assyrië was het eerste wereldrijk. Er bestonden voor die tijd wel rijken, maar dat waren allemaal enkele landen. Dit was het eerste rijk dat uit meerdere landen bestond. Het rijk had uitbreidingsdrang, dus voerde het oorlog. Assyrië was daarin meedogenloos, spaarde vrouwen en kinderen niet.

Tot die tijd had Israël alleen maar te maken gehad met buurlanden als Edom en Filistea. Kleine buurlandjes, ongeveer gelijke partijen. Nu was dus de dreiging veel groter. Er waren oorlogen met onder andere koning Benhadad van Aram, ook genoemd in het Oude Testament. Dit soort oorlogen kwamen voor om een front te vormen van landen die nog niet bij het Assyrische rijk hoorden, zoals dat nu gebeurt met de westerse landen die een front vormen tegen het meedogenloze terrorisme.

Jona moest naar Nineve. De hoofdstad nota bene van dat grote rijk. (Eigenlijk was het een conglomeraat. Denk aan Rotterdam met alle steden die er omheen en aanvast liggen.) Maar Jona wilde niet. Waarom niet? Hij noemt er zelf de reden voor:
“Ach HEER, heb ik het niet gezegd toen ik nog thuis was? Daarom wilde ik naar Tarsis vluchten. Ik wist het wel: u bent een God die genadig is en liefdevol, geduldig en trouw, en tot vergeving bereid.” (Jona 4:2)

Dit lijkt niet logisch. Maar als je erover nadenkt wel: als Jona naar Nineve gaat, bekeert de stad zich toch wel, strijkt God over zijn hart, blijft het Assyrische rijk bestaan, en Israël zou met de ellende blijven zitten. Je kunt het je best voorstellen dat Jona er niet heen wil. Het lost toch niets op!

“Laten wij ze maar gewoon doden om ze in te dammen.” Dat lijkt de tegenwoordige politiek ook wel te willen met het terrorisme.

Met de vis geeft God Jona een nieuwe kans, een nieuw leven. Maar heeft Jona nu zijn lesje geleerd? Nee. Wat zegt hij tegen God?

Zij die armzalige afgoden vereren,

verlaten u, trouwe God.

Maar ik zal mijn stem in dank verheffen

en u offers brengen;

mijn geloften los ik in.

Het is de HEER die redt!’ (Jona 2:9-10)

Maar het is juist andersom. Degenen die ‘armzalige afgoden vereren’, de zeelieden op het schip, werden vervuld van bang ontzag voor de HEER (Jona 1:16). Jona daarentegen begint bijna alweer te klagen zodra hij aan land staat. Hij reist niet de stad door, maar slechts voor een derde. Vervolgens lijkt hij op een stoeltje te willen gaan zitten om te kijken hoe de stad ondersteboven gaat.

Wat Jona drijft is de kritiek op God. God moet eens aanpakken! Je komt er toch niet met alleen maar aardig zijn? Het zit heel diep bij Jona: “ik ga liever dood!” (Jona 4:3)

Je ziet Jona stampvoeten van woede. Dit is geen kinderlijke reactie, maar die van een volwassen man. Kunnen we ons voorstellen dat iemand zo ver gaat? Misschien. God zit zo snel in een hokje. Als wij God niet begrijpen, denken wij ook al snel: “met zo’n God wil ik niet verder!”

Maar dan komt er het mooie antwoord van God. De boom, die in één nacht opgroeit, maar vervolgens verdort door en worm. Dan de hete zon, waardoor Jona wordt bevangen.

Jona is opnieuw woedend. Maar nu probeert God hem naar zijn denkbeelden te verplaatsen. God neemt geen wraak, maar heeft geduld. Hij maakt Jona zacht. “Kijk eens met Mijn ogen,” lijkt Hij te willen zeggen.

Israel werd niet weggevoerd vanwege de grootmacht. Dat is Gods punt niet. God wil duidelijk maken dat Israel verkeerd zit.

God vraagt niet van ons dat we ze uitroeien, die terroristen, maar om met Zijn ogen naar hen te kijken. Die mensen daar zijn óók mensen! Hoe kijkt God naar ze?

Jona trekt eerst naar Jafo (Jona 1:3). In het Nieuwe Testament wordt die stad ook één keer genoemd. Daar heet het Joppe. Dorkas wordt er uit de dood opgewekt (Handelingen 9:36-40). Petrus krijgt er het visioen van het laken met de onreine dieren (Handelingen 10:10-16). Voor het eerst wordt er de wereldwijde zendingsopdracht uitgesproken. “Deze Jezus is de Heer van álle mensen.” (Handelingen 10:36)

Het heil is niet alleen voor ons westerlingen. Het Midden-Oosten wordt echter niet gered met onze wapens. Wel met Gods liefde.

Tot slot: de dieren. In Jona 3:8 staat dat ook de dieren niet mogen eten en drinken, dat ook de dieren een boetekleed aan moeten en dat ze God moeten aanroepen. Wat een geblaat, geloei, gemekker en gehinnik moet dat veroorzaakt hebben. Zo wordt Jona een humoristisch boek. Ook in Gods omgang met Jona kan je een glimlach niet onderdrukken als God vraagt of Jona terecht boos is. God zegt het precies zoals het is.

Lachen relativeert. Vooral als het lachen met God is. Maar het maakt je ook zacht, emotioneel. Met Gods vreugde kan je werkelijk zijn liefde geven.

Wat ik het mooiste aan deze preek vond was dat de dominee me echt in Jona verplaatste, mede door die historische achtergrond. Dit is de eerste keer dat ik me zo heb verdiept in de reden van Jona’s tegenzin. Verderop verplaatste de dominee de blik naar Gods gezichtsveld. Zoals God dat bij Jona deed.

Het was voor mij altijd een leuk verhaaltje voor kinderen. Nu zie ik echt in hoe God door deze kleine profeet ook tot mij als mens wil spreken.

Just Do It!

De titel van dit reclamespotje is 'No Excuses'. Het laatste wat Matt Scott zegt, 'my feet hurt', relativeert alle voorgaande excuses, maakt ze belachelijk, juist omdat het laatste wat hij zegt voor hem een reden is om door te gaan.

Met dit filmpje begon Robb Ludwick zijn praatje over Jakobus 1-3, de eerste spreker op de IFES-conferentie Read-It! voor aankomend kringleiders. Ik zal proberen een samenvatting te geven.

De boodschap uit het filmpje staat tegenover wetticisme (het 'geforceerd' gehoorzamen aan de wet): excuses, of smoesjes, verzin je omdat je dingen eigenlijk wel wilt doen, maar ze niet doet om, nouja, belachelijke smoesjes dus. Maar ook staat het tegenover het eindeloos theoretiseren over wat je wel zou moeten doen en de luiheid die daaruit voortvloeit. Smoesjes zijn effectief, vooral tegenover jezelf. Je sust er je geweten mee.

Smoesjes zijn ook effectief tegenover mensen die erin meegaan. Robb vertelde dat hij een gesprek had met zijn broer over het vaderschap, dat daar bepaalde moeiten bij kwamen kijken en dat hij wel eens zijn macht misbruikte, bijvoorbeeld door boos te zijn om niets. Zijn broer keek hem met een blik aan die hij niet gewend was. "Then stop it!" Geen veroordelende, kwade blik, maar een blik vol liefde.

Een eerste reactie op "stop ermee" is "ja, maar...", gevolgd door een lading smoesjes. "Maar het is zo moeilijk!" Ja, het kan inderdaad moeilijk zijn. Ja, maar.. stop er gewoon mee.

Dat is echter niet de volledige boodschap van Jakobus. Jakobus zegt, namens God, ook wat we wél moeten doen. Geloof is eigenlijk net zoals mensen zijn. Bewegend, groeiend, levend, actief. Dus: bezield. Jakobus 2:26 vergelijkt het lichaam, de mens, met het geloof. "Zoals het lichaam dood is zonder de ziel, zo is ook geloof zonder daden dood."

We gaan kijken naar:

1. De motivatie van Jakobus om de brief te schrijven

2. De verwarring die voortvloeit uit Jakobus' brief

3. Voorbeelden die Jakobus noemt

1. De motivatie van Jakobus om de brief te schrijven

Jakobus' brief is bedoeld voor "de twaalf stammen in de diaspora". Oorspronkelijk waren dat allemaal kleine huisgemeenten van christenen, die door de vervolging uit elkaar verspreid (=diaspora) waren. Dus eigenlijk voor mensen die iets begrijpen van wat het geloof kan kosten (Jak 1:12). Maar eigenlijk ook voor iedereen die zich aangesproken voelt in de brief. Voor ons christenen in 2011. Jak 1:14 heeft het over 'iedereen'.

Iedereen komt in verleiding, staat er. Maar als je de proef doorstaat (terug naar vers 12), ontvang je .. als je dit leest, zou je verwachten dat je van God genade zou krijgen. Eigenlijk zijn christenen dat 'gewend' te krijgen zonder iets te doen. Maar wat staat er? Je ontvangt het leven. En wat is het leven? Dat is geen boodschap voor de toekomst, dat is nu. Dit leven.

Vers 5 spreekt ook over een 'beloning'. Wijsheid door gebed. Wijsheid maakt een vruchtbaar verschil in het heden, getuige de rest van de brief (daarover later meer). De praktijk wijst uit dat je zegen ontvangt als je je wijsheid toepast.

2. De verwarring die voortvloeit uit Jakobus' brief

Jakobus is een radicaal persoon. Mensen vinden hem wel eens irritant. Maar vooral: spreekt het de rest van de bijbel niet tegen, vooral door boodschappen over goede daden? (Jak 2:14-26) We leren toch dat je het met goede werken niet kunt verdienen? En vooral: waarom spreekt Jakobus niet over Gods liefde?

En: moet Jakobus niet naar zijn eigen advies luisteren als hij zegt: "twijfel niet" (Jak 1:5)? Hij geeft toch zelf aan hoe onberekenbaar de mens is?

Jakobus spreekt twee groepen mensen aan. Aan de ene kant de wetticisten, aan de andere kant de relativisten. De wetticisten vragen zich af of ze wel genoeg doen en stellen Gods geboden voorop. De relativisten weten dat ze in God genade hebben ontvangen en dat je zelf voor die genade niets kunt doen. Zij zijn daarin gerust. Ze stellen Gods belofte voorop.

Tim Keller, een Amerikaans predikant en schrijver, schrijft hierover: Stel de verontrusten gerust; verontrust de gerusten. Een goede vraag om jezelf te stellen is: hoor ik bij wetticisme of relativisme? Je kunt heel veel van elkaar leren!

"De wet brengt vrijheid", zegt Jakobus in hoofdstuk 1:25. "Just stop it!" is niet de houding van Jakobus, want "we struikelen allemaal" (Jak 3:2). Het veranderen van de je 'zondige ik' is niet wettisch, maar het is een vorm van enthousiasme. Vrijheid!

Robbs dochter zei tegen haar vader: "Je zegt wel steeds dat het je spijt, maar je verandert niet." Robb moest haar gelijk geven. Het had een knop in zijn hoofd omgezet. Zijn dochter was 6.

3. Voorbeelden die Jakobus noemt

Jakobus zegt dat we ons moeten inzetten voor sociale zorg en persoonlijke integriteit: "Voor God, de Vader, is alleen dit reine, zuivere godsdienst: weduwen en wezen bijstaan in hun nood, en je in acht nemen voor de wereld en onberispelijk blijven." (Jak 1:27)

Weduwen en wezen waren de achtergestelden in de tijd van Jakobus. In onze tijd zijn dat bijvoorbeeld de derdewereldlanden. Robb liet een foto zien van een Afrikaans kind dat tussen allemaal gedumpte troep (Westerse troep, dus computers enzo) stukjes metaal zocht om te verkopen op straat. Zij zijn de dupe van onze consumptiemaatschappij. Dit is waar je 'stop it!' kunt omzetten in 'just do it!' Ontwikkel goede gewoontes, denk na bij een aankoop (of juist een verwijdering) die eigenlijk niet nodig is, weet waar het vandaan komt en waar je troep terecht komt. Begin bij jezelf, dat heeft al zó veel invloed.

Over het "onberispelijk blijven" (Jak 1:27) wijdt Jakobus uit in de context van persoonlijke integriteit in bijvoorbeeld Jak 3:10: "Uit dezelfde mond klinkt zegen en vervloeking. Dat kan toch niet goed zijn, broeders en zusters?"

Alle gaven en talenten en andere 'cadeaus' die je van God hebt gekregen zijn bedoeld om zegen te brengen. Je kunt ze echter ook misbruiken. Zoals dus je tong. Maar ook je geld, waar hoofdstuk 5 over gaat. Een vraag die je jezelf kunt stellen is: Wat heb ik van God gekregen?, en vervolgens: Wat kan ik tot opbouw van Gods kinderen, Gods aarde en Gods koninkrijk gebruiken? Maar ook: waar moet ik mee oppassen?

"Al verkocht ik mijn bezittingen omdat ik voedsel aan de armen wilde geven, al gaf ik mijn lichaam prijs en kon ik daar trots op zijn – had ik de liefde niet, het zou mij niet baten." (1 Kor. 13:3)

Jakobus 3:17: "De wijsheid van boven daarentegen is vóór alles zuiver, en verder vredelievend, mild en meegaand; ze is rijk aan ontferming en brengt niets dan goede vruchten voort, ze is onpartijdig en oprecht."

Waarom niet gewoon proberen? Just do it!